معنی و توضیح درس دوم ادبیات فارسی ۳

درس دوم

رزم رستـم و اسفنـدیـار

    یکی از شاخص ترین داستان های حماسی شاهنامه ، داستان رستم و اسفندیار است درون مایه های آن برخورد آزادی و اسارت ، پیری و جوانی و کهنه و نو است .

   شاهنامه ی فردوسی یکی از حماسه های برجسته ی جهان است که دارای سه قسمت اساطیری ، پهلوانی و تاریخی است .

مضمون درس:  بیان داستان رستم و اسفندیار و برخورد آزادی و اسارت

چو شد روز رستم بپوشد گبر                 نگهبان تن کرد بر گبر ببر

گبر : خفتان ، لباس جنگی

 ببر : ببربیان ، زره مخصوص

آرایه ) گبر و ببر : جناس ناقص اختلافی  

معنی):  وقتی روز شد رستم زره جنگی را بر تن پوشیده و علاوه بر آن ببربیان ( زره مخصوص ) را برای محافظت برتن کرد .

درس دوم

رزم رستـم و اسفنـدیـار

    یکی از شاخص ترین داستان های حماسی شاهنامه ، داستان رستم و اسفندیار است درون مایه های آن برخورد آزادی و اسارت ، پیری و جوانی و کهنه و نو است .

   شاهنامه ی فردوسی یکی از حماسه های برجسته ی جهان است که دارای سه قسمت اساطیری ، پهلوانی و تاریخی است .

مضمون درس:  بیان داستان رستم و اسفندیار و برخورد آزادی و اسارت

چو شد روز رستم بپوشد گبر                 نگهبان تن کرد بر گبر ببر

گبر : خفتان ، لباس جنگی

 ببر : ببربیان ، زره مخصوص

آرایه ) گبر و ببر : جناس ناقص اختلافی  

معنی):  وقتی روز شد رستم زره جنگی را بر تن پوشیده و علاوه بر آن ببربیان ( زره مخصوص ) را برای محافظت برتن کرد .

 

کمندی به فتراک زین برببست              بر آن باره ی پیل پیکر نشست

فتراک : ترک بند زین است

 باره : اسب

 پیل پیکر : تنومند

آرایه ) کمند ، فتراک ، زین و باره تناسب دارد .

دستور ) ( به . . . بر ) کاربرد دو حرف اضافه پیش و پس اسم

معنی): کمند خود را به ترک بند زین اسب بست و سوار آن اسب تنومند شد .

بیامد چنان تالب هیرمند                 همه دل پر از باد و لب پر زپند

هیرمند : رودی در سیستان

معنی ) رستم همان گونه تا کنار هیرمند آمد در حالی که در دل آه و افسوس داشت و زیر لب سخنانی را زمزمه می کرد .

گذشت از لب رود و بالا گرفت               همی ماند از کار گیتی شگفت

بالا : بلندی

معنی ) رستم از کنار هیرمند عبور کرد و به بلندی آمد و از کار دنیا و سرنوشت دچار تعجب شده بود .

خروشید کای فرخ اسفندیار                  هماوردت آمد بر آرای کار

فرخ : مبارک ، با سعادت

 هماورد : حریف ، هم رزم

معنی):  فریاد زد که ای اسفندیار با سعادت ( از روی طنز ) حریفت آمد آماده جنگ باش

چو بشنید اسفندیار این سخن                    از آن شیر پر خاش جوی کهن

بخندید و گفت : اینک آراستم                      بدان گه که از خواب برخاستم

پرخاش جو : جنگجو

آرایه) شیر : استعاره از رستم

معنی):  وقتی اسفندیار این سخن را از رستم جنگجوی کهنه کار شنید . . .

خندید و گفت : از هنگامی که از خواب بیدار شده ام خود را این گونه آماده ی جنگ کرده ام .

            بفرمود تا جوشن و خود اوی                  همان ترکش و نیزه ی جنگ جوی

        ببردند و پوشید روشن برش                     نهاد آن کلاه کی ای بر سرش

جوشن : زره

 خود : کلاه خود

 ترکش : تیردان

 بر : تن

 کلاه کی ای : کلاه پادشاهی

آرایه) جوشن ، خود ، ترکش ، نیزه ، جنگ و . . . تناسب دارند .

معنی): اسفندیار دستور داد تا زره ، کلاه خود ، تیردان و نیزه ی او را . . . آوردند و آنها را بر تن پاک خود پوشید و کلاه پادشاهی را نیز بر سر گذاشت .

 

بفرمود تا زین بر اسپ سیاه                    نهادند و بردند نزدیک شاه

معنی):  دستور داد ( اسفندیار ) تا زین را بر اسب سیاه او نهادند و نزد او بردند

چو جوشن بپوشید پر خاش جوی                   ز زور و ز شادی که بود اندر اوی

                                 نهاد آن بن نیزه را بر زمین                    ز خاک سیاه اندر آمد به زین

معنی): وقتی اسفندیار جنگجو زره را پوشید به خاطر نیرو و نشاط فراوانی که در او بود ( و از سر غرور و به رخ کشیدن) انتهای نیز را بر زمین نهاد و از روی زمین بر زین اسب پرید .

( زمین و زین علاوه بر قافیه بودن جناس افزایشی هستند )

                         به سان پلنگی که بر پشت گور                  نشیند بر انگیزد از گور شور

آرایه ) گور و شور : جناس ناقص اختلافی  

معنی): مانند پلنگی که برای شکار بر پشت گورخر می پرد و او را به جنب و جوش و تلاش وا می دارد اسفندیار بر اسب نشست

 

برآن گونه رفتند هر دو به رزم                    تو گفتی که اندر جهان نیست بزم

بزم : مجلس

آرایه ) رزم و بزم : جناس و قافیه

معنی ) به گونه ای که گفته شد هر دو به جنگ هم رفتند و گویی در جهان دیگر جایی برای خوشی و شادی باقی نماند .

 

                        چو نزدیک گشتند پیر و جوان                دو شیر سر افراز و دو پهلوان

                       خروش آمد از باره ی هر دو مرد               تو گفتی بدرید دشت نبرد

باره : اسب

آرایه ) شیر : استعاره

 بیت دوم اغراق دارد                           

معنی): وقتی رستم و اسفندیار به هم نزدیک شدند آن دو پهلوان مبارز ، جنگجو و دلیر فریادی از اسب های آنها برخاست گویی که میدان مبارزه از هم شکافته شد .

 

چنین گفت رستم به آواز سخت              که : ای شاهِ شادان دل و نیک بخت

                       اگر جنگ خواهی و خون ریختن              برین گونه سختی برآویختن

بگو تا سوار آورم زابلی                 که باشند با خنجر کابلی

                     بر این رزمگه شان به جنگ آوریم                خود اِیدَر زمانی درنگ آوریم

زابلی : کسی که اهل زابلستان است

 کابلی : کسی که اهل کابلستان است

 اِِیدَر : اینجا ، اکنون

معنی ) رستم با صدای بلند این گونه گفت که : ای پادشاه خوشدل و با سعادت ( اسفندیار )،…

اگر بخواهی بجنگی و خون بریزی و اصرار داری بر درگیریِ سخت و طاقت فرسا، بگو تا فرمان بدهم تا سواران زابلستانی با خنجر کابلی در دست بیایند و در این میدان آنها را به جنگ و نبرد بگماریم و خود در اینجا اندکی استراحت کنیم .

 

بباشد به کام تو خون ریختن              ببینی تگاپوی و آویختن

تگاپوی : تلاش ، رفت و آمد

معنی):  مطابق میل تو می جنگند و جنگاوری و تلاش آنها را خواهی دید .

              چنین پاسخ آوردش اسفندیار           که چندین چه گویی چنین نا به کار

  نا به کار : بی فایده

معنی): اسفندیار این گونه به رستم پاسخ داد که این سخنان بی فایده را برای چه می گویی ؟

       چه باید مرا جنگ زابلستان ؟             وگر جنگ ایران و کابلستان ؟

گر : یا

معنی): من چه نیازی به جنگ زابلی ها یا ایرانی ها و کابلی ها دارم

       مبادا چنین هرگز آیین من                سزا نیست این کار در دین من

معنی): هرگز روش من این گونه مباد که این کار در دین من سزاوار نیست

      که ایرانیان را به کشتن دهم                 خود اندر جهان تاج بر سر نهم

معنی ):  . . . بیایم و ایرانیان را به جنگ و کشته شدن بسپارم و خودم در دنیا پادشاهی کنم .

تو را گر همی یار باید بیار                  مرا یار هرگز نیاید به کار

معنی ): تو اگر به کمک نیاز داری برو و بیاور من هرگز نیاز به کمک کننده ای ندارم

نهادند پیمان دو جنگی که کس                 نباشد بر آن جنگ فریادرس

معنی): دو مبارز با هم پیمان بستند که در آن جنگ کسی کمک کننده  یاریگرشان نشود .

                                 نخستین به نیزه برآویختند                  همی خون زجوشن فرو ریختند

جوشن : زره

معنی): ابتدا به جنگ با نیزه روی آوردند و خون از زره هر دو جاری شد .

          ز نیروی اسپان و زخم سران                 شکسته شد آن تیغ های گران

زخم ک ضربه

معنی): از نیروی اسب ها و ضربه زدن مبارزان، آن شمشیرهای سنگین در هم شکست .

   چو شیران جنگی برآشوفتند                 پر از خشم اندام ها کوفتند

برآشوفتند : عصبانی شدند  

آرایه) مصراع اول تشبیه دارد

معنی):  هر دو مانند شیران جنگاور آشفته و خشمگین شدند و با عصبانیت به بدن هم ضربه می زدند

     همان دسته بشکست گرز گران                 فرو ماند از کار دست سران

معنی):  در اثر جنگ دسته ی گرزهای سنگین شکست و هر دو از ادامه ی کار خسته شدند.

            گرفتند زان پس دوال کمر                دو اسب تگاور فرو برده سر

دوال کمر : کمر بند

 تگاور : تندرو

معنی):  سپس کمربند همدیگر را گرفتند و در اثر نزدیک شدن دو اسب به هم، سرشان در هم گره خورده بود .

       همی زور کرد این بر آن آن بر این                 نجنبید یک شیر بر پشت زین

آرایه) شیر : استعاره از پهلوانان

معنی):  هر کدام بر دیگری زور و نیرویی وارد می کرد ولی هیچکدام از مبارزان از پشت زین اسبش تکان نخورد .

            پراکنده گشتند زآوردگاه                   غمی گشته اسپان و مردان تباه

آوردگاه : میدان جنگ  

معنی): ( چون به نتیجه ای نرسیدند ) میدان جنگ را ترک کردند در حالی که اسب آنها خسته و عصبانی بود و خود آنها نیز رمقی نداشتند .

                  کف اندر دهانشان شده خون و خاک                 همه گبر و برگستوان چاک چاک

 گبر : زره جنگی

برگستوان : پوشش مبارزان و اسب آنان

معنی):  دهانشان کف آلود و پر از خون و خاک شده بود و لباس و زره آنها پاره پاره گشته بود .

لغات ) زواره : برادر رستم / دو فرزند اسفندیار : نوش آذر و مهرنوش / زال : پدر رستم / مجمر : آتشدان /

سیمرغ : پرنده ای افسانه ای و یاریگر زال و رستم / مسالمت : خوش رفتاری / تیرگز : تیری که از چوب درخت گز ساخته شود / آب زر : سم مهلک /

 

فراموش کردی تو سگزی مگر               کمان و برِ مرد پرخاشخر

سگزی : اهل سیستان

 مگر : شاید

 بَرِ : پهلو

پرخاشخر : جنگجو

معنی): مگر تو ای پهلوان سیستانی! کمان و نیرو و قدرت ( من ) جنگجو را فراموش کرده ای؟

                           ز نیرنگ زالی بدین سان دُرُست                     و گرنه که پایت همی گور جُست

دُرُست : سالم  

معنی): تو با مکر و حیله ی زال این گونه سلامت خود را باز یافتی وگرنه پایت لب گور بود و باید به قبر می رفتی (می مردی )

           بکوبَمت زین گونه امروز یال                   کزین پس نبیند تو را زنده زال

یال : گردن

 زال : پدر رستم

معنی): امروز چنان گردن تو را خواهم شکست که از این پس زال تو را زنده نبیند.

                                بترس از جهاندار یزدان پاک                     خرد را مکن با دل اندر مغاک

مغاک: گودال، قبر

معنی): از خدای پاک که جهان هستی در پنجه ی قدرت اوست بترس و عقل و احساس خود را تباه مکن ( عقلت را به دست احساس مده و خود را خوار مکن )

 

         من امروز نز بهر جنگ آمدم                      پی پوزش و نام و ننگ آمدم

پوزش : عذر خواهی

 نام و ننگ : آبرو و اعتبار

معنی): من امروز برای جنگ کردن نیامدم بلکه برای عذرخواهی و حفظ آبرو آمدم .

                                 تو با من به بیداد کوش همی                       دو چشم خرد را بپوشی همی

لغات ) لابه : التماس /

آرایه) چشم خرد : اضافه ی استعاری

معنی): تو با من با بی عدالتی رفتار می کنی و عقل و اندیشه را در نظر نمی گیری

                              کمان را به زه کرد و آن تیرگز                      که پیکانش را داده بُد آبِ رَز

                                   همی راند تیرگز اندر کمان                      سر خویش کرده سوی آسمان

زه : چله ی کمان

 پیکان : نوک تیر

معنی): کمان خود را آماده کرد و آن تیرگزی که نوکش را با سَمی کشنده آغشته کرده بود در زه کمان نهاد و کمان را کشید و سر به آسمان بلند کرد . . .

                               همی گفت کای پاک دادارِ هور                        فزاینده ی دانش و فر و زور

دادار هور : خداوند ( هور : خورشید )

 فَر : شکوه

معنی): رستم می گفت : ای خداوند پاک هستی آفرین و ای افزاینده ی دانایی و شکوه و قدرت

                                همی بینی این پاک جان مرا                         توانِ مرا هم روان مرا

معنی):  ای خدا این جان و نیرو و روحیه ی مرا می بینی

                             که چندین بپیچم که اسفندیار                       مگر سر بپیچاند از کار زار

بپیچم : اصرار و تلاش می کنم

 سر بپیچاند : منصرف شود ، برگردد

 کارزار : جنگ

معنی): این قدر اصرار می کنم تا اسفندیار شاید از جنگ و نبرد منصرف شود .

                               تو دانی که بیداد کوشد همی                     همی جنگ و مردی فروشد همی

معنی): تو می دانی که اسفندیار ستمکاری و بی عدالتی می کند و جنگاوری و شجاعت خود را به رخ دیگران می کشد .

                                  به باد اَفرهِ این گناهم مگیر                      تویی آفریننده ی ماه و تیر 

بادافره : مجازات و کیفر

 مگیر : مؤاخذه مکن

معنی): به کیفر این گناه مرا مؤاخذه مکن ای آفریننده ی ماه و سیارات

                           تهمتن گز اندر کمان راند زود                     بر آن سان که سیمرغ فرموده بود

تهمتن : تنومند لقب رستم  

معنی):  رستم تیرگز را سریع در کمان نهاد ،  به آن شیوه ای که سیمرغ دستور داده بود ؛

                                  بزد تیر بر چشم اسفندیار                    سیه شد جهان پیش آن نامدار

معنی):  تیر را بر چشم اسفندیار زد و او را کور کرد، جهان در مقابل چشمانش تیره و تار شد

                                   خم آورد بالای سرو سهی                 ازو دور شد دانش و فرّهی

سرو سهی: سرو دیدنی ، رشید ( استعاره از اسفندیار )

 فرهی : شکوه و جلال

معنی):  قد راست اسفندیار خمید و دانایی و شکوه از او دور شد ( مرگش فرا رسید )

 

 

بیاموزیم

اغراق: آن است که در توصیف خود ، اوصاف غیر معمول و محال بیاوریم یعنی چیزی را بیش از حدی که هست نشان دهیم و شگفت آور و تعجب برانگیز باشد .

اغراق باعث خیال انگیزی و زیبایی کلام می شود و در حماسه بیشتر قابل استفاده است اغراق را در این ابیات می بینیم :

                       که گفتت برو دست رستم ببند ؟              نبندد مرا دست چرخ بلند

                        زسُم ستوران در آن پهن دشت              زمین شش شد و آسمان گشت هشت

                            شود کوه آهن چو دریای آب              اگر بشنود نام افراسیاب

خود آزمایی درس دوم

۱ مصراع « همه دل پر از باد و لب پر ز پند » بیانگر چه حالت هایی است ؟

اظهار تأسف و زیر لب حرف زدن و خود و حریف را سرزنش کردن

۲ رستم برای پرهیز از جنگ،  به اسفندیار چه پیشنهادی داد ؟

اینکه سواران زابلستانی بیاوریم و در حضورمان جنگ کنند و خود درنگ کنیم و بیاساییم .

۳ دو نمونه از آرایه های ادبی درس را پیدا کنید .

جناس ناقص اختلافی :          چو شد روز رستم بپوشد گبر               نگهبان تن کرد بر گبر ببر          

تناسب :               بفرمود تا جوشن و خود اوی                  همان ترکش و نیزه ی جنگ جوی

۴ معادل امروزی « پیچم » در بیت چهل و ششم چیست ؟

پافشاری ، اصرار و تلاش کردن

۵ درباره ی سابقه ی آشنایی زال و سیمرغ تحقیق کنید .

بعد از تولد زال پسر سام ، به خاطر سفید مویی زال ، او را به بالای کوهی ( البرز ) بردند سیمرغ در کوه البرز لانه داشت ، او را می یابد و می پروراند . بعد از سرزنش سام ، او به دنبال یافتن زال می رود بعد از یافتن زال سیمرغ پرِ خود را به او می دهد که در وقت ضرورت، زال، آن را در آتش نهد و از سیمرغ طلب کمک کند . در هنگام تولد رستم و نبرد با اسفندیار از پر سیمرغ استفاده می شود .

۶ عناصر حماسه را در این درس نشان دهید .

داستانی است، حوادث خارق العاده دارد ( رویین تنی و حضور سیمرغ )، ملی بودن و حالت قهرمانی و پهلوانی داستان

 

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *